اضطراب اجتماعی، یک اختلال روانی است که با ترس شدید و پایدار از موقعیتهای اجتماعی مشخص میشود، بهطوری که فرد احساس میکند مورد ارزیابی یا قضاوت منفی دیگران قرار میگیرد.
DSM-IV نام این اختلال را فوبیای اجتماعی و نام فرعی آن را اختلال اضطراب اجتماعی در نظر گرفته بود اما DSM-5 نام اصلی این اختلال را اختلال اضطراب اجتماعی در نظر گرفته است، زیرا مشکلات به وجود آمده در اثر آنها، در مقایسه با سایر فوبیاها، معمولاً فراگیرتر هستند و در فعالیتهای عادی فرد نابسامانی بیشتری به وجود میآورند. اختلال اضطراب اجتماعی عبارت است از ترس شدید و دایمی از موقعیتهایی که در آنها فرد در جمع قرار میگیرد یا باید جلوی آنها کاری انجام دهد (مثلاً، سخنرانی کند).
افراد مبتلا به اختلال اضطراب اجتماعی از هر گونه موقعیت اجتماعی که فکر میکنند ممکن است در آن یک رفتار خجالت آور داشته باشند یا هر گونه وضعیتی که فکر میکنند در آن مورد ارزیابی منفی دیگران قرار میگیرند میترسند و سعی میکنند از آنها دور باشند. در موقعیتهای اجتماعی، اضطراب آنها آنقدر فراگیر است که DSM-5 نام عمومی تر اختلال اضطراب اجتماعی به آن داده است زیرا میتواند بعضی مشکلات فلج کننده دیگر مثل افسردگی و اعتیاد به مواد را پیش بینی کند.
مثال: یکی از درمانجویان مبتلا به اختلال اضطراب اجتماعی (فوبیای اجتماعی) وضعیت خود را این گونه شرح میدهد: در همه موقعیتهای اجتماعی احساس ترس میکردم. وقتی قرار بود به کلاس دانشگاه، مهمانی، یا هر جای دیگری بروم، حتی قبل از آن که از خانه بیرون بیایم مضطرب بودم و با نزدیک شدن به آن محل، اضطرابم بیشتر میشد. وقتی به یک اتاق پر از مردم وارد میشدم، مثل لبو سرخ میشدم و فکر میکردم همه به من نگاه میکنند. از این که یک گوشه تنها بایستم خجالت میکشیدم اما چاره دیگری نداشتم. خیلی ناراحت کننده و خجالت آور بود. با بی صبری منتظر میماندم تا کار تمام شود و از آنجا بیرون بروم.
DSM-5 بعضی خصوصیات بارز اختلال اضطراب اجتماعی را تعریف کرده است: افراد مبتلا به اختلال اضطراب اجتماعی از خجالت زده شدن میترسند و نگران هستند که دیگران آنها را افرادی مضطرب، ضعیف، «دیوانه» یا احمق بدانند. آنها از صحبت کردن در حضور دیگران میترسند زیرا فکر میکنند مردم متوجه لرزش دست یا صدای آنها خواهند شد. یا ممکن است، به هنگام صحبت با دیگران، به شدت مضطرب شوند زیرا میترسند که حرف زدن آنها و حرف هایشان مبهم و نامنسجم جلوه کند. آنها از خوردن، نوشیدن یا نوشتن در حضور دیگران خودداری میکنند زیرا میترسند که دیگران لرزش دست آنها را ببینند و، در نتیجه، خجالت زده شوند. افراد مبتلا به اختلال اضطراب اجتماعی تقریباً همیشه علایم اضطراب را تجربه میکنند (مثل تپش قلب، لرزش، عرق کردن، ناراحتی معده و روده، اسهال، گرفتگی عضلات، سرخ شدن، سردرگمی)، علایمی که در موقعیتهای اجتماعی هراسناک نشان داده میشوند و در موارد شدید میتوانند با معیارهای حمله وحشت زدگی انطباق داشته باشند.
اسپسیفایر: افرادی که اختلال اضطراب اجتماعی از نوع فقط اجرا دارند از اجرای کاری یا انجام دادن فعالیتی در حضور دیگران میترسند و این ترس معمولاً در زندگی حرفهای آنها تاثیر منفی میگذارد (مثلاً، موزیسین ها، رقصنده ها، اجرا کنندگان شو، و کنسرت).
شیوع اختلال اضطراب اجتماعی:
DSM-5 نرخ شیوع ۱۲ ماهه اختلال اضطراب اجتماعی در مردم آمریکا را حدود ۷% اعلام میکند. نرخ شیوع ۱۲ ماهه در کودکان و نوجوانان تقریباً شبیه به نرخ شیوع در بزرگسالان است. نرخ شیوع در همه گروههای سنی با افزایش سن کاهش مییابد. در مورد بزرگسالان مسن تر، نرخ شیوع ۱۲ ماهه بین ۲% تا ۵% است. این اختلال در زنان بیشتر از مردان مشاهده میشود (۱.۵ تا ۲.۲ برابر)، و در نوجوانان و جوانان تفاوت جنسیتی در نرخ شیوع بیشتر مشاهده میشود.
معیارهای DSM-5 برای اختلال اضطراب اجتماعی (فوبیای اجتماعی)
- A: ترس یا اضطراب شدید نسبت به یک یا چند موقعیت اجتماعی که در آن، فرد در معرض توجه و دقت دیگران قرار میگیرد. بعضی نمونه ها عبارتند از: تعاملات اجتماعی (مثلاً، حرف زدن با دیگران، ملاقات یا آشنا شدن با دیگران)، تحت نظارت دیگران قرار داشتن (مثلاً، به هنگام خوردن یا نوشیدن)، یا انجام دادن کاری در جلوی دیگران (مثلاً، سخنرانی کردن).
نکته: در مورد کودکان، اضطراب باید در حضور دوستان هم سن و سال نیز روی دهد نه فقط در طول تعامل با بزرگسالان.
- B: فرد میترسد که طوری عمل کند، یا سمپتوم های اضطراب از خود نشان دهد که باعث شود مردم برداشت منفی از او داشته باشند (مثلاً، مسخره شود، خجالتزده شود، یا تحویل گرفته نشود؛ یا باعث توهین به دیگران یا ناراحت شدن آنها شود).
- C: موقعیت (یا موقعیتهای) اجتماعی تقریباً همیشه باعث ترس یا اضطراب میشوند.
توجه: در کودکان، ترس یا اضطراب ممکن است با گریه کردن، قشقرق راه انداختن، بیحرکت ماندن، کز کردن، یا حرف نزدن در موقعیتهای اجتماعی نشان داده شود.
- D: فرد فعالانه تلاش میکند تا از موقعیت (یا موقعیتهای) اجتماعی اجتناب کند یا مجبور میشود آنها را با ترس و اضطراب بسیار زیاد تحمل کند.
- E: ترس یا اضطراب او با خطری که از طرف موقعیت اجتماعی مورد نظر او را تهدید میکند تناسب ندارد. توجه داشته باشید که ” تناسب نداشتن ” به متن و زمینه فرهنگی- اجتماعی اشاره دارد.
- F: ترس، اضطراب، یا اجتناب مورد نظر، پیوسته و مکرر است و معمولاً ۶ ماه یا بیشتر طول میکشد.
- G: ترس، اضطراب، یا اجتناب باعث میشود فرد به رنج شخصی یا نابسامانی شدید و از لحاظ بالینی معنادار در عملکرد اجتماعی، شغلی، یا سایر جنبههای مهم زندگی دچار شود.
- H: ناراحتی فرد را نمیتوان به آثار مستقیم یک ماده (مثلاً، یک نوع ماده مخدر، یک نوع داروی تجویزی)، یا یک عارضه پزشکی دیگر نسبت داد.
- I: یک اختلال ذهنی دیگر نمیتواند علت مناسبتری برای این ناراحتی باشد، مثلاً اختلال وحشت زدگی، اختلال بادی دیسمورفیک، یا اختلاف طیف اوتیسم.
- J: اگر یک عارضه پزشکی دیگر وجود دارد (مثلاً، بیماری پارکینسون، چاقی، زشت شدن صورت یا بدن به خاطر سوختگی یا زخم)، ترس، اضطراب، یا اجتناب مورد نظر ربطی به این موضوع که ندارد یا مفرط است.
اسپسیفایر: فقط اجرا (پرفورمانس): ترس به حرف زدن یا اجرا (اجرای کار یا فعالیت خاص) در مقابل دیگران محدود میشود.
نظریه کلارک و ولز (۱۹۹۵) در مورد اختلال اضطراب اجتماعی
نظریه کلارک و ولز (۱۹۹۵) محبوبترین مدل برای تبیین اختلال اضطراب اجتماعی (SAD) در رویکرد شناختی-رفتاری است. حرف اصلی این مدل این است: «آنچه باعث تداوم اضطراب اجتماعی میشود، نه خودِ موقعیت، بلکه فرآیندهای ذهنی است که فرد در حین، قبل و بعد از موقعیت انجام میدهد.»
۴ رکن اصلی این نظریه :
۱. تغییر جهت توجه به خود (Self-Focused Attention) : وقتی یک فرد مضطرب وارد جمع میشود، تمام توجهش را از محیط میگیرد و روی خودش زوم میکند. او به جای اینکه به حرفهای شما گوش دهد، به این فکر میکند که:
- آیا دستم میلرزد؟
- آیا صورتم قرمز شده؟
- آیا جملهام احمقانه بود؟
چون فرد به بیرون نگاه نمیکند، متوجه نمیشود که دیگران در حال لبخند زدن یا تایید او هستند. او فقط «اضطراب خودش» را میبیند.
۲. استفاده از تصویر ذهنی به جای واقعیت : فرد مضطرب بر اساس احساسات درونیاش، یک تصویر خیالی از خودش میسازد. او فکر میکند چون از درون لرزش حس میکند، پس از بیرون هم شبیه یک «آدم لرزان و در حال فروپاشی» به نظر میرسد. کلارک و ولز میگویند فرد از خودش یک تصویر ناظر (Observer Perspective) منفی دارد که معمولاً بسیار بدشکلتر از واقعیت است.
۳. رفتارهای ایمنیبخش (Safety Behaviors) : فرد برای اینکه آبرویش نرود، کارهایی انجام میدهد که اتفاقاً اضطرابش را بیشتر و عملکردش را بدتر میکند. مثال: سفت گرفتن لیوان برای نلرزیدن دست، پوشیدن لباس یقه اسکی برای پنهان کردن قرمزی گردن، یا کوتاه حرف زدن برای تپق نزدن.
۴. کالبدشکافی بعد از واقعه (Post-Event Processing) : بعد از اینکه موقعیت تمام شد، فرد در ذهن خود شروع به مرور فیلمِ آن میکند. اما این فیلم دستکاری شده است! او فقط روی نقاط ضعف زوم میکند و آنقدر آنها را مرور میکند که در نهایت به این نتیجه میرسد: «واقعاً گند زدم!» این کار باعث میشود برای دفعه بعد، اضطرابِ بیشتری داشته باشد.
در مدل کلارک و ولز (Clark & Wells)، باورهایی که زیربنای اضطراب اجتماعی هستند به ۳ دسته تقسیم میشوند:
- ۱. باورهای نامشروط (Unconditional Beliefs) : این باورها «مطلق» هستند و به ذات و شخصیت فرد برمیگردند. در این باورها هیچ شرطی وجود ندارد. مثال: «من آدم کودنی هستم که به در کاری نمی خورم»، «من نچسب هستم»، «من ناقص هستم».
- ۲. باورهای شرطی (Conditional Beliefs) : این باورها بر اساس فرمول «اگر [رفتار من]… آنگاه [واکنش دیگران]…» بنا شدهاند. مثلا «اگر تپق بزنم، همه میفهمند چیزی بارم نیست.» یا «هنگامی که دیگران از من خطایی دیدند، مرا مسخره میکنند.»
- ۳. استانداردهای افراطی (Excessively High Standards) : اینها قوانین سختی هستند که فرد برای عملکرد خود وضع میکند و معمولاً با کلماتی مثل «باید» همراه هستند. مثال: «باید به شکلی عمل کنم که بهترین باشم.» (کمالگرایی در عملکرد).
درمان اختلال اضطراب اجتماعی
معلوم شده است که هم درمانهای دارویی و هم درمانهای شناختی – رفتاری (CBT) در تسکین سمپتومهای اختلال اضطراب اجتماعی مؤثر واقع میشوند و هر دو مورد استفاده قرار میگیرند.
درمانهای مؤثر CBT بعضی موارد زیر را شامل میشوند:
- مواجهه درمانی، که در آن، درمانجو، به رغم استرسی که به او وارد میشود، در یک موقعیت اجتماعی ترسناک باقی میماند. این موقعیت ممکن است یک موقعیت اجتماعی واقعی یا یک موقعیت اجتماعی مصنوعی باشد که در آن درمانگر نقش یک غریبه را ایفا میکند.
- آموزش مهارتهای اجتماعی، از جمله، یادگیری مشاهدهای، تمرین رفتاری، فیدبک اصلاحی، و تقویت مثبت. این آموزش به نقصهای موجود در مهارتهای بالینی، که اغلب جزو ویژگیهای افراد فوبیک اجتماعی هستند، میپردازد.
- بازشناسی شناختی، که برای به چالش کشیدن و جایگزین کردن سوگیریهای منفی در پردازش اطلاعات، خود – سنجیهای منفی از عملکرد اجتماعی و برای کاهش توجه متمرکز بر خود، طراحی شده است.
هر یک از این عناصر به تنهایی میتواند دستاوردهای درمان ایجاد کند. اما ادغام آنها با یکدیگر در قالب درمان شناختی ـ رفتاری باعث میشود که ۶ تا ۱۲ ماه بعد از درمان، دستاوردهای آن حفظ شود.
داروهایی مثل بازدارندههای مونوآمین اُکسیداز MAOIها، و اخیراً، بازدارندههای بازجذب سروتونین SSRIها، از اضطراب اجتماعی کم میکنند. تحقیقات نشان میدهند که هم درمانهای دارویی و هم درمانهای CBT، در گروههای آزمایشی، در مقایسه با گروههای بدون درمان، مؤثر واقع میشوند اما همین دو نوع درمان میتوانند یکدیگر را تکمیل کنند، به این صورت که دارو درمانی سریعتر ازCBT آثار مثبت خود را نشان میدهد و CBT به درمانجویان کمک میکند تا دستاوردهای خود را به مدت طولانیتری حفظ کنند.
منابع :
- آسیب شناسی روانی بر اساس DSM-5 اثر مهدی گنجی
- آسیبشناسی روانی اثر هالجین و ویتبورن
🌿 آیا نیاز به مشاوره دارید؟
در مقاطع مختلف زندگی، گفتوگو با یک مشاور میتواند مسیرتان را روشنتر کند.
جهت رزرو وقت مشاوره حضوری یا آنلاین، با ما در ارتباط باشید.