خشونت از دید هاوکینگ

خشونت یکی از پیچیده‌ترین پدیده‌های انسانی است؛ زیرا نمی‌توان آن را صرفاً با یک عامل زیستی، روان‌شناختی یا سیاسی توضیح داد. خشونت می‌تواند در مقیاس فردی، مانند پرخاشگری و قتل، در مقیاس اجتماعی، مانند جرم و خشونت گروهی، و در مقیاس سیاسی، مانند جنگ، سرکوب و نسل‌کشی، ظاهر شود. به همین دلیل، مطالعه آن در مرز میان فلسفه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، زیست‌شناسی و بهداشت عمومی قرار دارد.

در میان متفکران معاصر، استیون هاوکینگ جایگاه متفاوتی دارد. هاوکینگ فیلسوف نبود، بلکه فیزیکدان نظری و کیهان‌شناس بود؛ با این حال، درباره آینده بشر، جنگ هسته‌ای، فناوری، هوش مصنوعی و خطر نابودی تمدن اظهارنظرهای مهمی دارد. نکته مرکزی در هشدارهای او این بود که همان ویژگی‌هایی که زمانی می‌توانستند برای بقای انسان مفید باشند، در عصر فناوری ممکن است به تهدیدی علیه خود انسان تبدیل شوند. هاوکینگ در پاسخ به این پرسش که کدام ویژگی انسانی را بیش از همه می‌خواهد تغییر دهد، پرخاشگری را نام برد و اظهار کرد که این ویژگی ممکن است در شرایط ابتدایی زندگی انسان مزیت بقا داشته باشد، اما در جهان دارای سلاح‌های بسیار مخرب می‌تواند تمدن را تهدید کند. او در مقابل، بر اهمیت همدلی تأکید می کند.

پرخاشگری به‌عنوان یک سازوکار قدیمی در جهان مدرن

یکی از مهم‌ترین نکات در دیدگاه هاوکینگ آن است که او میان ریشه‌های تکاملی پرخاشگری و پیامدهای آن در جامعه اطلاعاتی، ارتباطی برقرار می‌کند. در تفسیر او، رفتارهای تهاجمی ممکن است در شرایطی که انسان برای غذا، قلمرو، امنیت یا تولیدمثل رقابت می‌کرد، ارزش سازشی داشته باشند؛ اما شرایط تمدن مدرن کاملاً متفاوت است. همان گرایش‌های روانی اکنون با سلاح‌های هسته‌ای، زیست‌فناوری، فناوری‌های سایبری و هوش مصنوعی ترکیب می‌شوند.

پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهند که پرخاشگری حاصل یک علت واحد نیست. نظریه‌های مختلف، از یادگیری اجتماعی و فرایندهای شناختی گرفته تا عوامل موقعیتی و زیستی، در توضیح آن نقش دارند. همچنین مطالعات ژنتیکی و محیطی نشان داده‌اند که تفاوت‌های فردی در رفتار پرخاشگرانه هم تحت تأثیر عوامل ژنتیکی و هم عوامل محیطی هستند؛ بنابراین نه ژن خشونت به‌تنهایی توضیح‌دهنده رفتار است و نه محیط به‌تنهایی.

بنابراین، اگر سخن هاوکینگ را با معیار علوم رفتاری تفسیر کنیم، بهتر است نگوییم که «انسان ذاتاً خشن است»، بلکه بگوییم انسان دارای ظرفیت‌های پرخاشگرانه است و اینکه این ظرفیت‌ها به خشونت واقعی تبدیل شوند، به محیط، یادگیری، هنجارهای اجتماعی، نهادهای سیاسی و شرایط موقعیتی وابسته است.

این نکته از نظر علمی اهمیت زیادی دارد، زیرا میان تمایل به پرخاشگری و عمل خشونت‌آمیز تفاوت وجود دارد.

آیا خشونت بخشی از وضعیت طبیعی انسان است؟

برای درک بهتر مسئله می‌توان آن را با نظریه توماس هابز مقایسه کرد. هابز در فلسفه سیاسی خود استدلال می‌کرد که اگر قدرت سیاسی و قانون مشترکی وجود نداشته باشد، انسان‌ها به دلیل رقابت، ترس و میل به حفظ منافع خود می‌توانند وارد وضعیتی شوند که آن را «جنگ همه علیه همه» می‌دانست. از نظر او، یکی از کارکردهای اصلی دولت ایجاد امنیت و جلوگیری از تبدیل تعارض‌های فردی به خشونت گسترده است.

اهمیت هابز برای بحث حاضر در این است که خشونت را نه صرفاً به بدذاتی افراد، بلکه به ساختار شرایط اجتماعی مرتبط می‌کند. انسان ممکن است از ترس حمله دیگری، خود به حمله پیش‌دستانه متوسل شود. در این حالت، حتی اگر دو طرف تمایل اخلاقی به خشونت نداشته باشند، ساختار ناامن می‌تواند آنان را به سمت آن سوق دهد.

در جهان هابزی، مشکل اصلی نبود قدرت تنظیم‌کننده و تضمین‌کننده امنیت است؛ در جهان هاوکینگ، مشکل می‌تواند برعکس، قدرت عظیم تکنولوژیک در دست انسان‌هایی باشد که هنوز انگیزه‌های رقابتی و پرخاشگرانه دارند.

به این ترتیب، به پرسش عمیق‌تری می رسیم: آیا انسان توان اخلاقی و سیاسی کنترل قدرتی را که خود ساخته است، دارد؟

این پرسش امروز حتی از چارچوب جنگ سنتی فراتر رفته و به خطرات فناورانه و زیست‌محیطی نیز مربوط می‌شود. هاوکینگ بارها درباره خطر جنگ هسته‌ای، تغییرات اقلیمی، ویروس‌های مهندسی‌شده و فناوری‌های نانو هشدار داده و بقای بلندمدت بشر را موضوعی غیرتضمین‌شده دانسته است.

خشونت فقط ضربه و گلوله نیست

میشل فوکو بحث را یک مرحله پیچیده‌تر می‌کند. در تحلیل او، قدرت مدرن همیشه به شکل خشونت آشکار ظاهر نمی‌شود. نظام‌های مدرن می‌توانند از طریق نظارت، طبقه‌بندی، هنجارسازی، مجازات و تولید دانش رفتار انسان‌ها را کنترل کنند. فوکو در مطالعه زندان و نهادهای مدرن نشان می‌دهد که شکل‌های جدید قدرت گاهی از شکنجه آشکار فاصله می‌گیرند و به شیوه‌های دائمی‌تر و نامحسوس‌تر کنترل تبدیل می‌شوند.

اینجا مفهوم خشونت دچار گسترش فلسفی می‌شود. ممکن است جامعه‌ای از نظر قتل و جنگ نسبتاً صلح‌آمیز باشد، اما همچنان ساختارهایی از کنترل، حذف، محرومیت و سلطه در آن وجود داشته باشد.

لویناس معتقد است، خشونت از جایی آغاز می‌شود که دیگری به شیء تبدیل می‌شود. از این منظر، خشونت را می‌توان به صورت عمیق‌تری فهمید؛ خشونت زمانی تسهیل می‌شود که دیگری به عنوان یک انسان مستقل و صاحب ارزش دیده نشود و به شیء، دشمن، عدد یا ابزار تبدیل شود.

این مفهوم در تاریخ جنگ و نسل‌کشی اهمیت ویژه‌ای دارد. در بسیاری از نمونه‌های خشونت جمعی، پیش از نابودی فیزیکی قربانی، نوعی غیرانسانی‌سازی ذهنی و زبانی رخ می‌دهد. بنابراین یکی از سازوکارهای مقابله با خشونت، صرفاً افزایش مجازات نیست؛ بلکه حفظ ظرفیت اخلاقی انسان برای دیدن دیگری به عنوان «انسان» است. اینجاست که مفهوم همدلی مورد تأکید هاوکینگ معنای فلسفی عمیق‌تری پیدا می‌کند. همدلی می‌تواند به‌عنوان یکی از سازوکارهای شناختی و عاطفی در مقابل فرایندی قرار گیرد که در آن دیگری به دشمن مطلق یا شیء تبدیل می‌شود.

آیا خشونت در تاریخ واقعاً کاهش یافته است؟

در اینجا دیدگاه استیون پینکر اهمیت پیدا می‌کند. پینکر در کتاب The Better Angels of Our Nature استدلال می‌کند که در دوره‌های طولانی تاریخی، بسیاری از شاخص‌های خشونت، به‌ویژه در جوامع دارای دولت و نهادهای مدرن، کاهش یافته‌اند. او بر داده‌های تاریخی، نرخ قتل، جنگ و برخی اشکال خشونت سازمان‌یافته تکیه می‌کند.

اگر این دیدگاه درست باشد، نتیجه مهمی به دست می‌آید: انسان نه فقط توانایی خشونت دارد، بلکه توانایی ساختن نهادهایی را نیز دارد که خشونت را کاهش دهند. اما این نظریه با انتقادهای جدی نیز مواجه شده است. برخی پژوهشگران درباره کیفیت داده‌های تاریخی، تفاوت تعریف خشونت در جوامع مختلف و قابلیت مقایسه منابع تاریخی تردیدهایی مطرح کرده‌اند و هشدار داده‌اند که ادعای کاهش خطی و ساده خشونت ممکن است بیش از حد کلی باشد.

خشونت محصول تعامل زیست‌شناسی و محیط

علوم معاصر، برخلاف نظریه‌هایی که خشونت را کاملاً ذاتی یا کاملاً اجتماعی می‌دانند، بیشتر به سمت یک مدل تعامل زیست‌شناسی و محیطی حرکت کرده‌اند. پژوهش‌های مربوط به پرخاشگری نشان می‌دهند که عوامل ژنتیکی، فرایندهای شناختی، یادگیری اجتماعی، شرایط محیطی و تحریک‌های موقعیتی همگی می‌توانند بر رفتار پرخاشگرانه اثر بگذارند. محیط دوران رشد نیز بسیار مهم است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که قرار گرفتن مداوم در معرض خشونت و یادگیری الگوهای رفتاری خشونت‌آمیز می‌تواند در شکل‌گیری الگوهای پرخاشگرانه نقش داشته باشد.

مسئله اصلی شاید این نباشد که انسان خشن است یا صلح‌طلب، بلکه این باشد که چه شرایطی ظرفیت خشونت را فعال و چه شرایطی ظرفیت همکاری را تقویت می‌کنند.

از غریزه خشونت تا مسئولیت تمدنی

هاوکینگ به ما هشدار می‌دهد که پرخاشگری انسانی در عصر فناوری اطلاعات می‌تواند به تهدیدی وجودی تبدیل شود؛ هابز یادآوری می‌کند که ناامنی و رقابت می‌توانند افراد را وارد چرخه خشونت کنند؛ فوکو توضیح می‌دهد که سلطه مدرن الزاماً با خشونت آشکار همراه نیست

در نتیجه، خشونت را نمی‌توان فقط یک «نقص اخلاقی فردی» دانست. خشونت نتیجه تعامل میان زیست‌شناسی، روان‌شناسی، یادگیری، ساختار اجتماعی، رقابت گروهی، نهادهای سیاسی و فناوری است. سازمان جهانی بهداشت نیز بر همین چندعاملی بودن تأکید می‌کند و فقر، نابرابری، بیکاری، ضعف شبکه‌های حمایتی، دسترسی آسان به برخی ابزارهای خطرناک و ضعف نهادهای اجتماعی و قضایی را از عوامل مرتبط با افزایش خطر خشونت می‌داند.

از این منظر، مهم‌ترین بخش میراث فکری هاوکینگ درباره خشونت شاید یک پیش‌بینی دقیق درباره آینده نباشد، بلکه یک هشدار تمدنی باشد: انسان از نظر فناوری بسیار قدرتمند شده، اما این پرسش همچنان باقی است که آیا توانایی اخلاقی، سیاسی و نهادی لازم برای کنترل این قدرت را نیز به دست آورده است یا نه. او بقای بشر را امری تضمین‌شده نمی‌دانست و جنگ هسته‌ای و دیگر خطرات ساخته دست انسان را در کنار تهدیدهای طبیعی و فناورانه قرار می‌داد.

بنابراین، در نگاه نهایی، مبارزه با خشونت فقط به معنای «جلوگیری از درگیری» نیست؛ بلکه به معنای ایجاد جامعه‌ای است که در آن همدلی جای نفرت، قانون جای انتقام، گفت‌وگو جای اجبار و همکاری جای نابودی متقابل را بگیرد. این مسئله نه فقط یک آرمان اخلاقی، بلکه یکی از شروط اساسی بقای تمدن انسانی است.