شخصیت ضد اجتماعی

نخستین گام ما در مواجهه با مراجعان ضداجتماعی، فرارفتن از برچسب‌های توصیفی نظام‌های طبقه‌بندی (مانند DSM) و نفوذ به لایه‌های پویایی‌های درون‌روانی است. تشخیص سایکوپاتی نه یک قضاوت اخلاقی، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای جهت‌دهی به درمان است. تفاوت بنیادین در اینجا میان رفتار ضداجتماعی (خروجی بیرونی) و ساختار منش سایکوپاتیک (تجربه ذهنی) نهفته است. در حالی که سایکوپات‌های سطح پایین ممکن است درگیر خشونت‌های تکانشی و بدوی باشند، سایکوپات‌های سطح بالا یا موفق، با جذابیت ظاهری، در ساختارهای قدرت و سیاست نفوذ می‌کنند.

برای درک عمیق مراجع، ما باید از سطح رفتار عبور کرده و به لایه‌ی دینامیک (Dynamics) نفوذ کنیم. تفاوت اساسی در اینجاست: رفتار، تنها برون‌داد است، اما دینامیک، همان نقشه‌های درونی (Inner Working Models) مراجع است که تعیین می‌کند او جهان را چگونه معنا می‌کند. یک رفتار واحد (مانند دروغ‌گویی) می‌تواند در یک شخصیت پارانوئید از سر ترس و نیاز به امنیت، در فرد خودشیفته برای حفظ عزت‌نفس و در یک شخصیت ضداجتماعی به عنوان ابزاری برای قدرت‌طلبی باشد. درک این نقشه‌ها، کلید تمایز بین آسیب‌شناسی ظاهری و ساختار شخصیت است.

بر اساس آموزه‌های نانسی مک‌ویلیامز و با استناد به پژوهش‌های رابرت هر (Robert Hare)، ما باید بین طیف وسیع ضداجتماعی (Antisocial) و هسته‌ی سخت آن یعنی سایکوپات (Psychopath) تمایز قائل شویم. سایکوپاتی نشان‌دهنده‌ی شکست کامل در دلبستگی انسانی است. سازمان‌بندی روانی این افراد حول مفهوم «غلبه بر دیگران» (Getting over on others) و اعمال کنترل همه‌توانی (Omnipotent Control) می‌چرخد. برای آن‌ها، جهان میدان جنگی است که در آن یا باید شکارچی بود یا شکار.

این افراد، کلمات را نه برای بیان احساس، بلکه برای دستکاری (Manipulation) به کار می‌برند. زبان برای آن‌ها یک «زبان دوم» است؛ آن‌ها واژگان عاطفی را می‌آموزند تا بهتر فریب دهند، بدون اینکه معنای درونی آن را درک کنند.

سیستم عصبی خودمختار این افراد واکنش بسیار پایینی به محرک‌های تهدیدآمیز دارد. آن‌ها به جای اضطراب، برای حس زنده بودن به هیجانات شدید و تکانشگری نیاز دارند. نکته مثبت این افراد این است که در میانسالی، اغلب دچار Burn out (تحلیل رفتن) می‌شوند. با کاهش قوای جسمانی و هورمونی، دفاع‌ همه‌توانی آن‌ها فرو می‌ریزد. این دقیقاً همان فرصت بالینی است که مراجع ضداجتماعی ممکن است برای اولین بار به درمان پاسخ دهد.

به یاد داشته باشید که هدف روان درمانی، تغییر ماهیت انسان‌ها نیست. ما نمی‌توانیم یک فرد ضداجتماع را به یک شخصیت ایثارگر تبدیل کنیم، اما می‌توانیم به او کمک کنیم تا از یک شکارچی مخرب به فردی تبدیل شود که قدرت خود را در چارچوب‌های تمدن و با رعایت حداقل حقوق دیگران اعمال می‌کند.

تحلیل ساختار شخصیت سایکوپاتیک

شخصیت‌های ضداجتماعی در پیوستاری از حالت‌های روان‌پریش و مرزی تا سطوح بالای عملکردی (مانند مدیران شرکت‌های بزرگ) قرار دارند. ویژگی سازمان‌دهنده این افراد، دستکاری آگاهانه دیگران است.

الف) زیربناهای زیستی و عاطفی

• مزاج: پرخاشگری فطری بالا در نوزادی.
• واکنش‌پذیری پایین سیستم عصبی خودمختار؛ این افراد برای حس زنده بودن به تجربیات تکان‌دهنده و مهیج نیاز دارند (جستجوی هیجان). نیاز به تجربیات تکان‌دهنده (Jolting experiences) برای فرار از بی‌حسی درونی و احساس زنده بودن.
• عمل گرایی: آن‌ها به جای صحبت کردن، عمل می‌کنند (Acting out). این حالت با سطوح پایین سروتونین همراه است. عواطف آن‌ها معمولاً بین خشم کور و سرمستیِ مانیایی در نوسان است.
• بلاک عاطفی عظیم (Massive Affect Block): سایکوپات‌ها با نوعی ناتوانی در بیان کلامی عواطف (الکسی‌تایمیا) دست‌به‌گریبان‌اند. برای آن‌ها، کلمات به مثابه ابزارهایی هستند که برای دستکاری دیگران استفاده می‌شوند. وقتی یک سایکوپات می‌گوید «متاسفم»، او صرفاً در حال تولید صدایی برای رسیدن به اهدافش است. این نقیصه نمادین‌سازی باعث می‌شود زبان به کارکرد کنترل تغییر ماهیت دهد. در نتیجه، درمانگر نباید انتظار داشته باشد که بازتاب دادن احساسات (Empathy) منجر به اتحاد درمانی شود.

ب) فرآیندهای دفاعی

• کنترل همه توانی (Omnipotent Control): در این افراد، نیاز به اعمال قدرت بر دیگران به عنوان اصلی‌ترین دفاع در برابر شرم است. برای این افراد، دیگران تنها ابزاری برای نمایش قدرت هستند.
• همانندسازی فرافکنانه: به دلیل ناتوانی در بیان کلامی احساسات، فرد سایکوپات می‌کوشد همان احساس را در دیگری (درمانگر یا اطرافیان) ایجاد کند تا او را درک کند.
• گسستگی (Dissociation): سلب مسئولیت شخصی از اعمال خود؛ مثلا، توصیف یک حمله وحشیانه به عنوان یک مشاجره کوچک.

ج) الگوهای رابطه‌ای و شکل‌گیری خود

کودکی این افراد اغلب با هرج‌مرج، سوءرفتار، یا ترکیبی از انضباط سخت‌گیرانه و نازپروردگی همراه با غفلت عاطفی توصیف می‌شود. آن‌ها هرگز عشق را درونی نکرده‌اند و با ابژه‌های غریبه و شکارچی همانندسازی کرده‌اند. این افراد حسادت بدوی دارند؛ یعنی آرزوی نابود کردن آنچه دیگران دارند و آن‌ها فاقد آن هستند (مانند عشق یا شادی). عزت‌نفس آن‌ها به اعمال قدرت گره خورده است. هرگونه نشانه‌ای از ضعف یا محدودیت، تهدیدی برای بقای روانی آن‌ها محسوب می‌شود.

تاریخچه خانوادگی سایکوپات‌ها معمولاً تصویری از ناامنی بنیادی و هرج‌ومرج است. هشدار می‌دهم که فریب ظاهر خانوادگی پر زرق و برق این افراد را نخورید؛ گاهی فقر عاطفی پشت هدایای مادی گران‌قیمت پنهان می شود. در این خانواده‌ها کلمات هرگز برای پیوند عاطفی نبوده، بلکه برای فریب و کنترل استفاده شده‌اند. این امر منجر به شکل‌گیری این باور می شود که دنیا مکانی است که یا باید در آن گرگ بود یا گوسفند.

روابط ابژه‌ای و ریشه‌های تحولی

دنیای درونی سایکوپات ها به شدت تهی است. عزت‌نفس او نه از عشق، بلکه از تایید مداوم قدرتش تغذیه می‌شود. این افراد نوسان دائمی بین «خودِ همه‌توان و پیروز» و «خودِ ضعیف، درمانده و تحقیر شده» دارند. هرگونه مواجهه با واقعیت یا محدودیت، بیمار را به سمت قطب ضعف می‌برد که با خشم سادیستیک جبران می‌شود.

شخصیت ضداجتماعی محصول یک توالی رشدی ویرانگر است. این مسیر تنها به معنای ندیدن عشق نیست، بلکه شامل یک درونی‌سازی فعال و سمی است:

• همه‌توانی نوزادی و فقدان محدودیت: در ابتدا، کودک یا در هرج‌ومرج مطلق (غفلت) رها شده و یا برای رفتارهای سلطه‌جویانه‌اش پاداش گرفته است. این امر مانع از گذار از احساس قدرتمندی نوزادی به واقع‌گرایی بزرگسالی می‌شود.
• درونی‌سازی ابژه بیگانه (Stranger Selfobject): این مفهوم به معنای آن است که به دلیل نبودِ یک ابژه خوب و ایمن، کودک با جنبه‌های غارتگرانه و بی‌رحم مراقبان خود همانندسازی می‌کند. او عشق را نمی‌آموزد، بلکه یک ابژه درونی بیگانه و شکارچی را در خود جای می‌دهد.
• شکل‌گیری دفاع علیه ضعف: در نهایت، فرد برای فرار از احساس حقارت و ضعف (که در کودکی تجربه کرده)، دفاع همه‌توانی را بنا می‌کند تا هرگز دوباره آسیب‌پذیر نباشد.

یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم مک‌ویلیامز حسادت بدوی (Primitive Envy) است. سایکوپات ها به آنچه دیگران دارند و او فاقد آن است (مانند آرامش، توانایی عشق ورزیدن یا دلبستگی واقعی) حسادت می‌ورزد و در صدد تخریب آن برمی‌آید. اعمال سادیستیک در واقع تلاشی برای تصاحب یا نابود کردن زیبایی و قدرتی است که در دیگری می‌بیند تا بدین وسیله حسادت خود را تسکین دهد.

همه گیر شناسی

میزان شیوع اختلال شخصیت ضد اجتماعی سه درصد در مردان و یک درصد در زنهاست. این اختلال از همه بیشتر در نواحی فقیر نشین شهری و در جمعیت غیر ثابت این نواحی شیوع دارد. پسر بچه هایی که مبتلا به این اختلال اند،‌ خانواده هایی بزرگتر از دختر بچه های مبتلا به این اختلال داشته اند. این اختلال پیش از ۱۵ سالگی شروع می شود. دختر بچه ها معمولا پیش از رسیدن به سن بلوغ و پسر بچه ها حتی از این هم زودتر علایمی دارند. شیوع اختلال شخصیت ضد اجتماعی در زندانیان، بسیار بالا یعنی حدود ۷۵ درصد است. این اختلال الگویی خانوادگی دارد، به طوری که شیوعش در بستگان درجه اول مردان مبتلا به این اختلال، پنج برابر افراد گروه کنترل است.

تشخیص افتراقی

اختلال شخصیت ضد اجتماعی را به این صورت می توان از رفتار بزهکارانه (illegal) افتراق داد که اولی بسیاری از حوزه های زندگی فرد را درگیر می کند. دوروتی لوییس معلوم ساخته که بسیاری از این افراد به یک اختلال عصبی یا روانی مبتلایند که یا مغفول مانده یا تشخیص داده نشده است. از این دشوارتر، افتراق اختلال شخصیت ضد اجتماعی از سوء مصرف مواد است. اگر رفتار ضد اجتماعی و سوء مصرف مواد،‌هر دو از کودکی شروع شده باشند و تا بزرگسالی هم ادامه یافته باشند، هر دو تشخیص را باید مطرح ساخت. اما اگر رفتار ضد اجتماعی بیمار به وضوح ناشی از اختلال پیش مرضی دیگری مثل سوء مصرف الکل یا سایر مواد باشد،‌ مطرح ساختن اختلال شخصیت ضد اجتماعی به عنوان تشخیص، موجه نیست.

بالینگر وقتی که دارد تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی را مطرح می کند، اثر وضعیت اجتماعی – اقتصادی بیمار ، زمینه فرهنگیش،‌ و جنسیتش را نیز بر تظاهرات آن باید مورد توجه قرار داده باشد. وانگهی، تا زمانی که کم توانی ذهنی (MR)،‌ اسکیزوفرنی، یا مانیا بتوانند علایم بیمار را توجیه کنند، مطرح کردن تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی مجاز و موجه نیست.

ملاحظات درمانی و انتقال متقابل

کار با بیماران ضد اجتماع دشوار و چالش‌برانگیز است. درمانگر باید نسبت به واکنش‌های درونی خود آگاه باشد.

الگوهای انتقال متقابل

• شوک و مقاومت: درمانگر ممکن است از اینکه هویتش توسط بیمار نادیده گرفته می‌شود، احساس انزجار یا خشم کند.
• ترس: احساس ناخوشایند از اینکه تحت سلطه یا تهدید بیمار قرار دارد.
• سردی: تجربه نوعی بی‌احساسی و حتی تنفر نسبت به بیمار، که در واقع بازتابی از دنیای درونی خود بیمار است.

اصول استراتژیک در درمان

• فسادناپذیری (Incorruptibility): مهم‌ترین رکن درمان است. درمانگر نباید هیچ‌گونه انعطاف غیرضروری در قرارداد درمانی نشان دهد؛ زیرا بیمار هرگونه نرمش را ضعف تلقی کرده و بر درمانگر پیروز می‌شود.
• صداقت بی‌رحمانه: صحبت صریح و مستقیم. درمانگر باید تمایلات ضداجتماعی بیمار را بپذیرد تا بتواند با دنیای بیمار ارتباط برقرار کند.
• پرهیز از اخلاق‌گرایی: دعوت بیمار به داشتن وجدان یا احساس گناه بی‌فایده است. باید بر پیامدهای واقع‌بینانه و خودخواهانه رفتارهای مخرب تمرکز کرد.
• ایجاد احترام به جای عشق: انتظار عشق از بیمار ضد اجتماع غیرواقع‌بینانه است. هدف باید جلب احترام او از طریق نشان دادن قدرت روانی و ثبات باشد.

مک‌ویلیامز توصیه می‌کند: برای این بیماران هزینه درمان باید در ابتدای هر جلسه پرداخت شود، در غیر این صورت جلسه برگزار نخواهد شد. هرگونه دلسوزی ناشیانه یا انعطاف در قرارداد (مانند نسیه دادن)، از سوی مراجع به عنوان ضعف و قابل دستکاری بودن شما تفسیر شده و روند درمان را تخریب می‌کند. شما با سرسختی منصفانه، احترام آن‌ها را جلب می‌کنید، نه با همدلیِ افراطی.

منابع :

• تشخیص روان تحلیلی / نانسی مک ویلیامز
• خلاصه روانپزشکی کاپلان و سادوک / ترجمه فرزین رضایی

پرسشنامه آنلاین صفات تاریک شخصیت