ساده ترین و سریع ترین راه برای دیده شدن در جامعه امروز ما انجام رفتارهای ضد اجتماعی یا هنجار شکنانه است.
اختلال شخصیت ضد اجتماعی (antisocial) عبارت است از ناتوانی از تن دادن به هنجارهای اجتماعی به طوری که جنبه های متعددی از رفتار فرد در نوجوانی و بزرگسالی تحت تأثیر این ناتوانی قرار گرفته باشد. مشخصه این اختلال، اعمال مداوم ضد اجتماعی یا خلاف قانون است، اما این اختلال مترادف با بزهکاری (criminality) نیست. ICD-۱۰ آن را اختلال شخصیت مردم ستیز (dissocial) نامیده است.
ویژگی اصلی اختلال شخصیت ضد اجتماعی عدم رعایت حقوق دیگران و احترام نگذاشتن به آنهاست. این ویژگی ها در کودکی آغاز می شود و در بزرگسالی ادامه می یابد. رفتار افراد مبتلا به اختلال ضد اجتماعی خارج از استانداردهای اجتماعی است و با رفتار جنایی در بزرگسالی ارتباط مستقیم دارد.
افرادی که مبتلا به این اختلال هستند، درستی یا نادرستی رفتارشان اصلا برایشان اهمیتی ندارد. آنها اغلب بیاحساس هستند، بهطرز بیرحمانهای نسبت به دیگران با بیتفاوتی رفتار میکنند، حقوق و احساسات آنها را نادیده میگیرند و هیچگاه احساس گناه یا عذاب وجدان ندارند. افراد سایکوپات ممکن است دروغ بگویند، رفتار پرخاشگرانه یا خشونتآمیز داشته باشند و به اطرافیان خود آسیب جسمی یا روحی وارد کنند. اینگونه افراد معمولا عواقب رفتار و اعمال خود را نیز نادیده میگیرند و به همین دلیل انجام هیچ رفتاری از طرف آنها بعید نیست.
برای اینکه فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی(ASPD) تشخیص داده شود ، باید ویژگی های زیر را داشته باشد :
- ۱- جذابیت ظاهری و سطحی؛ معمولا هوش بالایی دارند.
- ۲- احساسات و هیجانات سطحی و فقدان همدلی و یا پشیمانی.
- ۳- رفتار هایی که نشان می دهند فرد در زندگی خود برنامه خاصی ندارد یا در زندگیش نظم وجود ندارد.
- ۴- درس عبرت نگرفتن از تجربه ها، نگران هیچ چیزی نشدن، و اصلا اضطراب نداشتن.
- ۵- غیر قابل اعتماد بودن، ناتوانی در یافتن دوستان صمیمی، و درستکار نبودن.
روانشناسان بالینی در اختلال شخصیت ضد اجتماعی ۲ نوع صفت را مشخص کرده اند.
- ۱- بی تفاوتی، بی احساسی و خودخواهی است .
- ۲- سبک زندگی تکانشی و پرخاشگری است که، به علت فکر نکردن قبل از عمل کردن، به وجود می آید.
ویژگی های شخصیت ضد اجتماعی
- اهمیت ندادن به نیازها و احساسات دیگران
- دروغ می گوید، دزدی می کند، از نام مستعار استفاده می کند و دیگران را سر کار می گذارد
- مدام با قانون به مشکل بر می خورد
- تخطی از حقوق دیگران
- رفتار پرخاشگرانه و اغلب خشونت آمیز
- اهمیت ندادن به امنیت خود یا دیگران
- رفتار بدون فکر و بی مسئولیتی
- بازیچه قرار دادن دیگران برای سود یا لذت شخصی
- گرفتن تصمیمهای ناگهانی و عدم پشیمانی از رفتار
- داشتن حس تکبر و برتری
شیوع :
بالاترین نرخ شیوع اختلال شخصیت ضد اجتماعی(ASPD) در مردانی مشاهده می شود که اختلال مصرف الکل دارند و در کلینیک های ترک اعتیاد، زندان ها، و سایر محیط های قضایی با آنها مصاحبه شده است. در نمونه های آماری تشکیل شده از افرادی که در شرایط ناگوار اجتماعی – اقتصادی (مثلا در فقر) یا اقتصادی – فرهنگی (مثلا مهاجرت) به سر می برند، نرخ شیوع بالاتر است.
معیار های DSM-۵ برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی :
A. فرد تقریبا در همه جنبه های زندگی به حقوق دیگران احترام نمی گذارد و آنها را نقض می کند. این رفتار از 15سالگی شروع شده است ، و سه مورد (یا بیشتر) از موارد زیر آن را نشان می دهند :
- ۱ – فرد با پیش نگرفتن رفتار های قانونی، هنجار های اجتماعی را رعایت نمی کند، و این موضوع را تکرار ارتکاب اعمال مجرمانه ای که به دستگیری او منجر می شوند نشان می دهد.
- ۲- مکار و فریبکار است، و این موضوع را دروغگویی های مکرر، استفاده از نام های مستعار، یا کلاهبرداری از دیگران به منظور سودجوئی شخصی یا لذت بردن نشان می دهند.
- ۳- فرد بدون فکر و بلافاصله بر اساس امیال ناگهانی خود عمل می کند یا نمی تواند از پیش برنامه ریزی کند.
- ۴- زود رنج، زود خشم، و تحریک پذیر، یا پرخاشگر است، و این موضوع را تکرار دعواها یا تهاجم های فیزیکی نشان می دهند.
- ۵- با کارهای خطرناکی که انجام می دهد، ایمنی خود یا دیگران را رعایت نمی کند.
- ۶- تقریبا در همه امور بی مسئولیت است، و این موضوع را تکرار قانون شکنی ها در محل کار یا رعایت نکردن مسئولیت های مالی نشان می دهند.
- ۷- پشیمانی و عذاب وجدان ندارد، و این موضوع را بی تفاوتی او نسبت به ناراحت کردن دیگران، بدرفتاری با آنها، یا دزدیدن اموال آنها، یا تلاش برای توجیه این اعمال، نشان می دهند.
B: فرد حداقل ۱۸ سال سن دارد .
C: شواهد نشان می دهند که اگر فرد اختلال سلوک دارد و شروع آن قبل از ۱۵ سالگی بوده است .
D: رفتار های ضد اجتماعی صرفا در طول اسکیزوفرنی یا اختلال دو قطبی روی نمی دهند.
خصایص بالینی
بیماران دچار اختلال شخصیت ضد اجتماعی اغلب ظاهری طبیعی و حتی گرم و دوست داشتنی دارند. اما در سابقه آنها مختل بودن حوزه های بسیاری از کارکردهای زندگیشان دیده می شود. دروغگویی، فرار از مدرسه (truancy)، فرار از خانه، دزدی، دعوا، سوء مصرف مواد، و اعمال غیر قانونی، تجاربی است که این گونه بیماران نوعاً از ابتدای کودکیشان داشته اند. بیماران دچار اختلال شخصیت ضد اجتماعی، بالینگران جنس مخالف خود را اغلب تحت تاثیر جنبه های مبالغه آمیز و اغواگرانه شخصیت خود قرار می دهند، اما به چشم بالینگران جنس موافقشان ممکن است افرادی فریبکار و پرتوقع جلوه کنند. بیماران مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی هیچ گونه افسردگی یا اضطرابی از خود نشان نمی دهند و این مغایرتی واضح با وضعیت آنها دارد، هر چند تهدید به خودکشی و اشتغال ذهنی مربوط به مسایل جسمی در آنها شایع است. توضیحاتی که آنها خود در مورد رفتار ضد اجتماعیشان می دهند، چنان است که گویی رفتار مذکور از سر بی فکری و بی توجهی انجام شده است. با این حال در محتوای ذهنی بیمار هیچ گونه هذیان یا علامت دیگری از تفکر غیر منطقی دیده نمی شود. حتی آنها اکثر اوقات از حس واقعیت سنجی بسیار بالایی برخوردارند و اغلب ناظر را تحت تأثیر هوش کلامی خوبی که دارند، قرار می دهند.
افراد معروف به کلاهبردار (con men) نمونه های خوبی از بیماران مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی اند. آنها بسیار فریبکارند و اغلب با زبانی چرب و نرم قاب دیگران را می دزدند و آنها را به دام مشارکت در طرح های خود می اندازند؛ طرح هایی که شامل راه هایی ساده برای پولدار شدن یا کسب شهرت یا بدنامی است و نهایتاً نیز ممکن است فرد را به ورطه فساد مالی، رسوایی اجتماعی، یا هر دو بکشند. بیماران مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی هیچ وقت راست نمی گویند و هرگز نمی شود به آنها اعتماد کرد که وظیفه ای را درست انجام دهند یا اساساً به هیچ یک از ملاک های متعارف اخلاق پایبند باشند. لاابالی گری جنسی، همسر آزاری (spouse abuse)، کودک آزاری، و رانندگی در حین مستی، اتفاقاتی شایع در زندگی این گونه بیماران است و چیزی که خیلی مشهود است، این است که آنها هیچ وقت از کارهای خود پشیمان نمی شوند، یعنی انگار که اصلا وجدان ندارند.
تشخیص
حتی مجربترین بالینگران هم فریب این گونه بیماران را خورده اند. در مصاحبه ممکن است خوددار و آرام و قابل اعتماد به نظر برسند. اما در پس این نمای ظاهری (یا به اصطلاح Hervey Cleckley ،نقاب فرزانگی)، تنش، خصومت، تحریک پذیری، و خشم پنهان شده است. ممکن است برای آنکه این اختلال تشخیص داده شود، لازم باشد از مصاحبه پرفشار استفاده شود، یعنی به خاطر تناقض هایی که بیمار در شرح حال ارائه داده، به شدت با وی مقابله شود. در عملیات تشخیصی، معاینه کامل عصبی را باید گنجاند. از آنجا که در این بیماران اغلب نتایج غیر طبیعی در EEG و علایم ظریف عصبی دیده می شود که وجود صدمه ظریف مغزی را در کودکی مطرح می کند، می توان از این یافته ها برای تأیید حدس بالینی خود کمک گرفت.
سیر و پیش آگهی
اختلال شخصیت ضد اجتماعی وقتی در کسی پیدا می شود، سیری بی فروکش را طی خواهد کرد، به طوری که اوج رفتارهای ضد اجتماعی بیمار در اواخر نوجوانی از وی سر می زند. پیش آگهی این اختلال، متغیر است. برخی گزارشها حاکی از آن است که با پا به سن گذاشتن بیمار از علایمش کاسته می شود. بسیاری از این بیماران اختلال جسمانی سازی (somatization) و شکایات متعدد جسمی هم دارند. اختلالات افسردگی، اختلالات مرتبط با مصرف الکل، و سوء مصرف سایر مواد نیز در اینها شایع است.
علل اختلال شخصیت ضد اجتماعی (ASPD)
هیچ علت مشخص و واحدی برای ASPD وجود ندارد، اما عوامل زیر می تواند خطر ابتلا به این اختلال را در فرد افزایش دهد:
- عوامل زیستی: افراد مبتلا به ASPD مقادیر غیرعادی سروتونین را دارند. سروتونین ماده شیمیایی در مغز است که خلق و خو و احساس شادی ما را تنظیم می کند.
- عوامل محیطی: تروما یا سوء استفاده در اوایل دوران کودکی خطر ابتلا به ASPD را در مراحل بعدی زندگی افزایش می دهد.
- عوامل ژنتیکی: برخی از عوامل ژنتیکی وجود دارد که می تواند برخی افراد را مستعد ابتلا به ASPD کند.
- سبک زندگی: حدود نیمی از افراد مبتلا به ASPD از مواد مخدر یا الکل استفاده می کنند.
- جنسیت: مردان بیشتر از زنان در معرض ابتلا به ASPD هستند.
نظریه اعمال فشار و شخصیت ضد اجتماع
نظریه اعمال فشار (strain theory) یکی از نظریههای مهم در جامعهشناسی جنایی و رفتاری است که توسط رابرت مرتون مطرح شده است. این نظریه تلاش میکند تا علل اصلی رفتارهای انحرافی و جرم را توضیح دهد. بر اساس نظریه مرتون، انحراف اجتماعی زمانی رخ میدهد که افراد تحت فشارهای اجتماعی قرار میگیرند و نمیتوانند از راههای مشروع و قانونی به اهداف شان دست یابند؛ بنابراین شخصیت جامعهستیز در آنها شکل می گیرد.
درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی (ASPD)
هیچ درمانی برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی وجود ندارد. اما دارو درمانی و روان درمانی می تواند به فرد در مقابله با جنبه های خاصی از این اختلال کمک کند. درمان مناسب می تواند به فرد کمک کند تا رفتار خود را کنترل و تنظیم کند و کمتر به اطرافیان آسیب بزند. حفظ روابط سالم و سیستم حمایتی از عوامل کلیدی در کنترل طولانی مدت ASPD هستند.
روان درمانی. بیمار دچار اختلا شخصیت ضد اجتماعی اگر در جای ثابتی نگهداری شود (مثلا در بیمارستان بستری شود)، اغلب به رواندرمانی تن می دهد و اگر خود را در میان عده ای مثل خودش بیاید، بی انگیزگی اش برای تغییر هم از بین می رود. شاید از همین روست که گروه های خودیاری در تخفیف این اختلال، مفیدتر از زندان بوده اند.
برای آنکه درمان را بتوان آغاز کرد، نخست لازم است محدودیت هایی سفت و سخت وضع شود. درمانگر موظف است برای مقابله با خودزنیهای بیمار راهی بیابد. همچنین برای آنکه بتواند بر ترس این گونه بیماران از صمیمیت فائق آید، نباید اجازه دهد که بیمار پا از دایره برخوردهای شریف انسانی فراتر بگذارد. برای این کار وظیفه دشواری بر عهده درمانگر است: او باید کنترل بیمار را از مجازات وی تفکیک کند،و نیز کمک و مقابله را از منفرد سازی (isolation) و عقوبت وی جدا سازد.
دارو درمانی. برای مقابله با علایم ناتوان کننده ای مثل اضطراب، خشم، و افسردگی، از درمان دارویی استفاده می کنند، اما از آنجا که این بیماران اغلب دچار سوء مصرف مواد نیز هستند، دارو را باید حساب شده مصرف کرد. اگر بیمار، شواهدی از اختلال کم توجهی / بیش فعالی (ADHD) نیز از خود نشان دهد، محرک های روانی از قبیل متیل فنیدیت (ریتالین) ممکن است برایش مفید واقع شوند. کوششهایی هم شده که سوخت و ساز کاتکولامین ها را با دارو تغییر دهند و رفتارهای تکانشی (impulsive) را با داروهای ضد تشنج (مثل کاربامازپین و والپرات) مهار کنند، به ویژه وقتی که در EEG امواج غیر طبیعی دیده می شود. آنتاگونیستهای گیرنده بتا آدرنرژیک به منظور کاهش پرخاشگری به کار رفته اند.
داروها معمولا فقط روی علایم پرخاشگری، افسردگی یا خلق و خوی متغیر این افراد کمک می کند اما در درمان اختلال آنها اثر چندانی ندارد.
- داروهای ضد افسردگی، که می توانند سطح سروتونین را در مغز فرد تنظیم کنند. برای مثال می توان به سرترالین و فلوکستین اشاره کرد.
- داروهای ضد روان پریشی، که می توانند رفتار خشونت آمیز یا پرخاشگری را کنترل نمایند. برای نمونه می توان به ریسپریدون و کوئتیاپین اشاره کرد.
- تثبیت کننده های خلقی، که به کنترل تغییرات شدید در خلق و خو یا رفتار فرد کمک می کنند. مانند لیتیوم و کاربامازپین.
منابع :
- آسیب شناسی روانی بر اساس DSM-۵ / گنجی
- خلاصه روانپزشکی کاپلان و سادوک / ترجمه فرزین رضایی
🌿 اگر ذهنتان درگیر است، تنها نیستید
بسیاری از افراد در بخشهایی از زندگی خود با اضطراب، فشارهای روانی یا احساس سردرگمی روبرو میشوند. در چنین شرایطی، گفتوگو با یک درمانگر، میتواند کمک کند تا ذهن آرامتر و مسیر زندگی روشنتر شود. اگر احساس میکنید به همراهی و حمایت نیاز دارید، میتوانید برای مشاوره حضوری یا آنلاین پیام دهید.