فنون مصاحبه در روان درمانی

فنون مصاحبه در روان‌درمانی مجموعه‌ای از مهارت‌ها، استراتژی‌ها و تکنیک‌هایی هستند که روان‌درمانگران برای برقراری ارتباط مؤثر با مراجعان، جمع‌آوری اطلاعات لازم، ایجاد رابطه درمانی، و هدایت فرآیند درمان به کار می‌گیرند. این فنون، ابزارهایی هستند که درمانگران از آن‌ها برای کمک به مراجعان برای حل مشکلاتشان و دستیابی به رشد و بهبودی استفاده می‌کنند.

۱-گوش دادن فعال

روانشناس بالینی در گوش دادن فعال، طوری به حرف های مراجع پاسخ می دهد که مراجع بفهمد او را درک می کند و مراجع را به توضیح دادن هر چه بیشتر ترغیب کند. روانشناس با علائم و عبارت هایی مانند؛ اهوم، می فهمم، منظورت را درک می کنم، درست است، یا حتی تکان دادن سر، گوش دادن فعال خود را به مراجع نشان می دهد. باید توجه داشته باشیم که اگر می خواهیم به عنوان یک متخصص بالینی ارتباط مؤثری برقرار کنیم باید شیوه ارتباطمان، معرف درک کردن و پذیرش بیمار باشد و این محقق نمی شود مگر با گوش دادن. با گوش دادن است که اطلاعات مطرح شده توسط بیمار و هیجانات او را درک می کنیم. اگر نگران نوع تأثیری که بر مراجع می گذاریم هستیم، اگر شک داریم نقش خود را خوب ایفا می کنیم و اگر به جای درک کردن و قبول کردن بیمار، اسیر انگیزه های خود هستیم، شنونده مؤثری نخواهیم بود.

۲- به بیان دیگر گفتن (انعکاس)

در این فن روانشناس بالینی برای آن که نشان بدهد ۱- به حرف های مراجع گوش داده است، ۲-این فرصت را به مراجع نشان بدهد که اگر منظورش را درست نفهمیده او را اصلاح کند، سخنان مراجع را دوباره بیان میکند. کارل راجرز نام این راهبرد را انعکاس گذاشته بود و تاکید می کرد انعکاس علاوه بر بازگویی سخنان مراجع، احساسات مراجع را نیز مورد تأکید قرار می دهد.

مثال الف:
مراجع: گاهی اوقات دلم می خواهد شوهرم را بکشم.
روانشناس: دوست داری از شر او خلاص شوی.

مثال ب:
مراجع: گاهی اوقات دلم می خواهد شوهرم را بکشم.
روانشناس: گاهی اوقات واقعاً ناراحتت می کند.
هر دو نمونه فوق انعکاس هستند ولی روانشناس بالینی در مثال الف، سخن  مراجع را فقط تکرار می کند ولی در مثال ب، احساس او را نیز منعکس می کند. اکثر مراجعان پس از استفاده روانشناس بالینی از راهبرد به بیان دیگر گفتن، حرف خود را در راستای سخنان قبلی خود ولی با شرح و بسط بیشتر ادامه می دهند.

۳-بررسی و تمرکز مکرر

انعطاف پذیری مصاحبه باعث می شود روانشناسان بالینی بتوانند این تاکتیک ها را با هم ترکیب کنند. آنها گاهی اوقات با سؤالات باز، به بیان دیگر گفتن، کمک کردن و سایر فنون گوش دادن فعال، حرف زدن مراجع را تسهیل می کنند و سپس با سؤالات مستقیم تر، موضوعات مهم را پیش می کشند. اما روش های مستقیم با پیشرفت مصاحبه به طور کامل بر مصاحبه حاکم نمی شوند. این روش ها معمولاً با روش های کمتر مستقیم ترکیب می شوند. یک نمونه این ترکیب، بررسی و تمرکز مکرر است که در آن مصاحبه گر ابتدا موضوعی را به طور غیر مستقیم بررسی و سپس به شکل مستقیم تری روی آن تمرکز می کند.

۴-خلاصه کردن

در یک جلسه مصاحبه، مصاحبه گر ممکن است پس از بررسی موضوعی به سراغ موضوع دیگری برود، در این مواقع می تواند صحبت های رد و بدل شده راجع به آن موضوع را خلاصه کند. مثلا با این جمله: اجازه بدید ببینیم من منظور شما را درست متوجه شده ام؟ شما گفتید که…  .  خلاصه سازی موجب ایجاد همدلی و همفکری و همچنین فهم یکسان دو طرف مصاحبه، از صحبت های رد و بدل شده می شود. این فن می تواند پس از هر بخش از صحبت ها و نیز در پایان جلسه مصاحبه مورد استفاده قرار گیرد.

نکاتی در مورد مصاحبه

• ارضای خود: مصاحبه مفری نیست که متخصص بالینی بخواهد از طریق آن، مشکلاتش را حل کند. گاهی بیمار از متخصص بالینی سئوالات خصوصی می کند. به طور کلی، متخصصان بالینی نباید در مورد زندگی خصوصی  یا نظرات شخصی خودشان صحبت کنند. ولی ضمن رعایت این توصیه باید دلایل سؤال بیمار را نیز در نظر گرفت.
• تأثیر متخصص بالینی: متخصصان بالینی باید قدری در مورد خودشان بینش پیدا کنند یا قبل از تفسیر کردن رفتار بیمارشان، تأثیرات خودشان را در نظر بگیرند.
• ارزش ها و پیشینه متخصص بالینی: متخصصان بالینی باید تجربه های خود را بررسی کنند و قبل از قضاوت بالینی در مورد دیگران، مبانی مفروضات خود را بیابند. آنچه به نظر متخصص بالینی نشانه آسیب است ممکن است معلول فرهنگ بیمار باشد. عوامل جنسیتی نیز بر ارزش ها و پیشینه متخصص بالینی تأثیر می گذارند.

پاسخ‌های کوتاه مشاور (Minimal Encouragers)

پاسخ‌های کوتاه، کلمات، عبارات کوتاه، یا حتی صداهای غیرکلامی هستند که مشاور در طول گفتگو به کار می‌برد. این پاسخ‌ها “مینیمال” یا حداقلی نامیده می‌شوند چون کمترین میزان کلام یا مداخله را از سوی مشاور دارند، اما بیشترین تأثیر را در حفظ و تسهیل جریان ارتباطی می‌گذارند. پاسخ‌های کوتاه باید طوری باشند که مشاور بتواند توجه خود را به مراجع نشان دهد و او را تشویق به ادامه صحبت کند. این پاسخ ها ویژگی های زیر را دارند :

• گوش دادن فعال (Active Listening): مشاور توجه کامل خود را به مراجع معطوف کرده است و گفته‌های او را دنبال می‌کند.
• تشویق به ادامه (Encouragement): کلماتی مانند “بله”، “اوهوم”، “می‌فهمم”، یا یک سر تکان دادن (در مشاوره حضوری) به مراجع اجازه می‌دهد تا بدون وقفه یا تغییر جریان فکری، صحبت خود را ادامه دهد.
• تسهیل جریان (Facilitating Flow): پاسخ‌های طولانی و تحلیلی می‌توانند جریان طبیعی فکر مراجع را قطع کرده و او را وادار به تمرکز بر پاسخ مشاور به جای بیان تجربیات خود کنند. پاسخ کوتاه این خلل را ایجاد نمی‌کند.

پایان مصاحبه

آخرین مرحله مصاحبه می تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار مصاحبه گر بگذارد و تفاهم طرفین را بیشتر کند. مصاحبه گر می تواند مرحله پایانی را این طور شروع کند:

به نکات خیلی مهمی پی بردیم. از این که این اطلاعات را دادی متشکرم. می دانم حضور در این جلسه برای تو آسان نبود. چون وقت امروز ما در حال تمام شدن است، بد نیست جلسه را مرور کنیم و اگر سؤالی داری از من بپرس.

روانشناس بالینی با این جملات به چه چیزی می رسد. نخست این که به مراجع می فهماند جلسه در شرف پایان است (چهارچوب بندی.)دوم این که همکاری مراجع را تحسین می کند و به او نشان می دهد می داند مصاحبه چقدر برای او استرس داشته است (حمایت هیجانی.) سوم این که از مراجع دعوت می کند در دقایق پایانی مصاحبه، سؤالاتش را مطرح کند یا اظهارات مهم مطرح نشده را بیان کند.

متخصص بالینی متناسب با هدف مصاحبه باید در پایان مصاحبه، جوابی به بیمار بدهد. یعنی در طول مصاحبه باید فرضیه ها و توصیه های خویش را مشخص کند. لبخند حاکی از اعتماد به نفس اما اسرار آمیز، همراه با بیان این نکته که ((با شما تماس خواهم گرفت)) کافی نیست. او باید آماده و مهیای ارجاع بیمار به کسی دیگر، ترتیب دادن ملاقاتی دیگر و یا بازخورد دادن به بیمار باشد. باید توجه داشت که مصاحبه ها می توانند اثرات درمان بخش شدیدی داشته باشند.

منبع : روانشناسی بالینی فیرس-تیموتی / مهرداد فیروزبخت / فصل ششم