ریتم های خواب و بیداری

چرخه های درون زاد 

خواب و بیداری طبق یک چرخه ی تقریباً ۲۴ ساعته در نوسان هستند. خود مغز این چرخه را ایجاد می کند. تمام حیوانات ریتم های شبانه روزی درون زاد دارند. ریتم هایی که تقریباً یک روز دوام دارند. آشناترین ریتم های شبانه روزی درون زاد ما خواب و بیداری را کنترل می کند.

گرچه ما معمولاً فکر می کنیم که دمای بدن انسان ۳۷ درجه است اما دمای طبیعی در طول شبانه روزی از ۳۶/۷ درجه در هنگام شب به تقریباً ۳۷/۲ درجه در اواخر بعد از ظهر نوسان دارد. با این حال ریتم های شبانه روزی از فردی به فرد دیگر تفاوت دارد. دمای بدن تقریباً ۲ ساعت بعد از شروع خواب به حد پایین آن می رسد و در حدود ۶ ساعت قبل از شروع خواب به اوج می رسد.

ریتم های خواب و بیداری

مدت ریتم شبانه روزی انسان تحت تاثیر مقدار نور است. نور درخشان در اواخر روز، ریتم شبانه روزی را طولانی تر می کند. به طور کلی ساعت شبانه روزی انسان هنگامی که برای ریتم چیزی را در اختیار ندارد، اندکی طولانی تر از ۲۴ ساعت است.
کورت ریشتر مفهوم ساعت زیستی را معرفی کرد و اعلام کرد که این ساعت زیستی نسبت به اغلب شکلهای اختلال فاقد حساسیت است.

هسته ی فوق چلیپایی SCN

مطمئن ترین روش برای صدمه زدن به ساعت زیستی، مختل کردن منطقه ای از هیپوتالاموس به نام هسته ی فوق چلیپایی می باشد. کار SCN کنترل ریتم های شبانه روزی خواب و دما می باشد. SCN به شیوهای که بصورت ژنتیکی کنترل شده و ناآموخته است، ریتم شبانه روزی را ایجاد می کند. آسیب به SCN باعث می شود که ریتم های بدن ثبات کمتری داشته باشد و دیگر با الگوهای روشنایی و تاریکی محیط هماهنگ نباشد. سلولهای SCN به صورت مجزا تا اندازه ای می توانند ریتم شبانه روزی ثابتی را حفظ کنند ولی سلولها برای افزایش دقت این ریتم، تا اندازه ای به وسیله ی انتقال دهنده های عصبی و تا اندازهای توسط سیناپسهای الکتریکی با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند.

ملاتونین
SCN با کنترل کردن سطح فعالیت در مناطق دیگر، از جمله غده ی صنوبری و غده ی درون ریزی که درست پشت تالاموس قرار دارد خواب و بیداری را تنظیم می کند. غده ی صنوبری، ملاتونین، هورمونی که خواب آلودگی را افزایش می دهد، ترشح می کند. 

ترشح ملاتونین معمولاً ۲ تا ۳ ساعت قبل از وقت خواب افزایش می یابد. مصرف قرص ملاتونین در طول شب تاثیر کمی بر خواب آلودگی دارد اما مصرف آن در مواقع دیگر ظرف ۲ ساعت خواب آلودگی ایجاد می کند.

تنظیم مجدد ساعت زیستی

گرچه ریتم های شبانه روزی در غیاب نور ادامه می یابند ولی نور برای تنظیم مجدد گاه و بیگاه آنها اهمیت دارد. محرکی که ریتم شبانه روزی را تنظیم می کند به زبان آلمانی ZeiTgeber نامیده میشود که به معنی ((تعیین کننده زمان)) است. نور تعیین کننده ی زمان غالب برای حیوانات خشکی است. افرادی که در کشورهای اسکاندیناوی زندگی می کنند از میزان بالای بی خوابی و مشکلات دیگر خواب در زمستان خبر می دهند، یعنی زمانی که نور خورشید ناچیزی را می بینند یا اصلاً نمی بینند.

پرواز زدگی (Jet lag)

اختلال در ریتم شبانه روزی به علت رد شدن از مناطق زمانی به پرواز زدگی معروف است. سازگار شدن با پرواز زدگی برای برخی از افراد بیشتر از افراد دیگر استرس زاست. استرس سطح هورمون فوق کلیوی کورتیزول را در خون بالا می برد و تحقیقات متعددی ثابت کرده اند که بالا بردن کورتیزول به مدت طولانی می تواند به از دست دادن نورونها در هیپوکامپ منجر شود که منطقه ی مغزی مهمی برای حافظه است.

منبع : روانشناسی فیزیولوژیکی / جیمز کالات / یحیی سیدمحمدی (مترجم) / نشر روان / فصل ۲.