درمان تحلیلی اعتیاد به پورن

جفری ساینفلد (Jeffrey Seinfeld) پروفسور و عضو هیئت علمی دانشگاه نیویورک، از جمله نظریه‌پردازانی است که با مهارت تمام، نظریه‌های روابط ابژه (از جمله فیربرن، بیون، وینیکات، ملانی کلاین و…) را به نحوی نوآورانه با هم تلفیق کرد و رویکردی بالینی بسیار قدرتمند برای درمان بیماران با اختلالات روانی شدید و مزمن ارائه داد. نظریه جفری ساینفلد در درمان، به ویژه برای اختلالاتی مثل اعتیاد، اختلال شخصیت اسکیزویید و مشکلات عمیق رابطه‌ای، بسیار روشنگر است.

در رویکردهای شناختی-رفتاری، هدف اصلی درمان «کاهش یا حذف رفتار مشکل‌ساز» (مثلاً مصرف مواد یا دیدن پورنوگرافی) است. اما از دیدگاه ساینفلد، این هدف نادرست و سطحی است. چرا که رفتار اعتیادی خود یک راه‌حل است (نه صرفاً یک مشکل). این رفتار، تنها راهی است که بیمار برای پر کردن خلأ عاطفی وحشتناک درونی خود می‌شناسد. اگر این رفتار را بدون جایگزین کردن چیزی عمیق‌تر از او بگیری، با پوچیِ خام و فروپاشی روانی مواجه می‌شود.

هدف واقعی درمان اعتیاد، کمک به بیمار، برای ایجاد توانایی تحمل و در نهایت پر کردن تدریجی «هسته پوچ» درونی از طریق یک رابطه واقعی و امن (رابطه درمانی) است. علائم (مثل اعتیاد به پورن) وقتی خودبه‌خود کم‌رنگ می‌شوند که مرکز خالی فرد، با تجربه تعلق و ارتباط اصیل پر شود.

رابطه درمانی به مثابه «ابژه خوب» در برابر «ابژه بد» درونی شده

قوی‌ترین ابزار ساینفلد، خودِ رابطه درمانی است. او معتقد است بیماران با «هسته پوچ» نه از تکنیک‌ها، بلکه از «ارتباط انسانی واقعی» شفا می‌یابند. در عمل، اینگونه اجرا می‌شود:

• تشخیص «ابژه بد» در انتقال (Transference): بیمار ناخودآگاه «ابژه بد» درونی شده خود (مثلاً مادر یا پدر طردکننده، بی‌توجه، یا آزارگر) را بر روی درمانگر فرافکنی می‌کند. یعنی ممکن است درمانگر را فردی بی‌احساس، بی‌کفایت، یا حتی خصمانه ببیند. درمانگر باید این را تشخیص بدهد و به جای دفاع یا واکنش متقابل، آن را به عنوان کشفی ارزشمند در نظر بگیرد که دارد ساختار دنیای درونی بیمار را نشان می‌دهد.
• مقاومت در برابر تفسیر زودهنگام: ساینفلد هشدار می‌دهد که تفسیر مستقیم این فرافکنی‌ها در اوایل درمان، مانند گفتن این جمله به بیمار که «من را مثل مادرت می‌بینی» نه تنها مفید نیست، بلکه تهدیدکننده و وحشت‌آور است. چرا؟ چون بیمار در آن لحظه، درمانگر را یک «ابژه بد» می‌بیند و حالا درمانگر می‌خواهد او را وادار به دیدن حقیقت کند؟ این کار باعث می‌شود بیمار بیشتر عقب‌نشینی کند.
• اولویت نگهداری(Holding) بر تفسیر(Interpreting): ساینفلد از وینیکات مفهوم «نگهداری» را می‌گیرد و آن را برجسته می‌کند. درمانگر باید قبل از هر چیز یک محیط قابل اعتماد، پیش‌بینی‌پذیر و حمایت‌گر باشد. حضور پایدار، همدلی، و پذیرش بدون قضاوت بیمار، به او کمک می‌کند تا به تدریج جرأت کند «ابژه بد» را آزمایش کند: «آیا این درمانگر هم مثل بقیه نهایتاً مرا رها می‌کند؟». هر بار که درمانگر در آزمون «ابژه بد» باقی می‌ماند و پاسخگو و مهربان است، یک ترک کوچک در پوسته «ابژه بد» ایجاد می‌شود.

نوآوری مهم ساینفلد این است که درمانگر باید همزمان دو نقش کاملاً متفاوت را ایفا کند و این دو را با هنرمندی باهم تلفیق نماید.

درمان اعتیاد به پورنوگرافی چگونه است؟

فرایند نگهداری: درمانگر هرگز بیمار را به خاطر مصرف پورنوگرافی تحقیر، شرمسار یا تهدید به ترک نمی‌کند. در عوض، با خونسردی و همدلی می‌گوید: «می‌بینم این هفته خیلی به پورن پناه بردی. حتماً فشار روانی زیادی تحمل می‌کردی. بیا ببینیم چه احساسی داشتی قبل از اینکه بروی سراغش». این همان دربرگیری (containment) اضطراب است.

فرایند تفسیر: بعد از اینکه رابطه امن شد، درمانگر کم‌کم و با احتیاط، الگوها را نشان می‌دهد. مثلاً: «به نظر می‌رسد هر وقت در رابطه با همسرت احساس درماندگی و کوچکی می‌کنی (یعنی ابژه بد فعال می‌شود)، بلافاصله به سمت پورن می‌روی. انگار پورن تبدیل می‌شود به جایی که می‌توانی قدرت و کنترل مطلق را تجربه کنی. به نظرت این ارتباط را حس می‌کنی؟»

مواجهه تدریجی با «ابژه بد» بدون از هم پاشیدگی

یکی از ظریف‌ترین و حیاتی‌ترین کاربردهای نظریه ساینفلد، روش گام‌به‌گام برای رها شدن از چنگال «ابژه بد» است:

• مرحله اول: تأیید وجود ابژه بد. درمانگر به بیمار کمک می‌کند تا بپذیرد که «صدای درونی منتقد، تحقیرکننده، یا طردکننده» که مدام به او می‌گوید «تو بی‌ارزشی، هیچکس دوستت ندارد، باید فرار کنی» همان «ابژه بد» درونی شده است. نامگذاری آن، قدرت وحشت‌آورش را کم می‌کند.
• مرحله دوم: تمایزگذاری (Differentiation). درمانگر نشان می‌دهد که «ابژه بد» درونی با واقعیت بیرونی متفاوت است. مثلاً: «آن صدایی که می‌گوید من تو را مسخره می‌کنم، آیا من تا حالا این کار را کرده‌ام؟» کم کم بیمار می‌آموزد که درمانگر (و شاید دیگران) لزوماً آن ابژه بد نیستند.
• مرحله سوم: سوگواری (Mourning). بیمار مجبور است برای «ابژه بد» – که با همه بدی‌اش، سال‌ها منبع هویت و آشنایی او بوده – سوگواری کند. رها کردن آن یعنی روبه‌رو شدن با پوچی. درمانگر در این مرحله شبیه یک مادر مهربان عمل می‌کند که از سقوط فرد جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی کاربرد بالینی برای اعتیاد به پورنوگرافی

نتیجه نهایی: بیمار به جای فرار به سمت «ابژه بد مصنوعی» (پورنوگرافی)، تحمل حضور در یک رابطه واقعی، ناکامل و در عین حال امن را پیدا می‌کند. این موفقیت، یعنی «خروج از زندان پورنوگرافی به سوی آزادی ارتباط» خلاصه درمان ساینفلدی است.

منبع : Seinfeld, J. (1991). The Empty Core: An Object Relations Approach to Psychotherapy of the Schizoid Personality